Ата-ана ретінде біз әрдайым балалар бөлмесін ең жақсы дүниелермен толтыруға тырысамыз. Нәтижесінде ол «жоғары технологиялы» ойыншықтарға толып кетеді: жарқыраған, ән салатын, билейтін, тіпті проекция эффектілері бар ойыншықтарға. Біз баланың «зерігіп» қалуынан қорқамыз, оның уақытты тыныштықта бекер өткізіп жатқанынан қорқамыз.
Бірақ даму ғылымы тұрғысынан алғанда, мұндай аласапыран көбіне жаңа туған нәрестенің миына жасалатын «жұмсақ зорлық» болып шығады.
AQYL MURA командасының сарапшыларының пікірінше, 0-ден 3 айға дейінгі кезеңдегі өмір нәзік қана емес, сонымен қатар өте дәл. Бұл кезеңде балаға кедергі емес, ояну қажет.
Бірінші сұрақ: олар ойнай ма, әлде енжар түрде қабылдай ма?
Көптеген ата-ана бір қызық құбылысты байқайды: бала жарқырап, ән салып тұрған электронды ойыншыққа қараған кезде, ол өте «момақан» болып көрінеді және магнитпен тартылғандай бір орнында қалшиып қалады.
Шындығында бұл — саналы зейін емес, назарды басып алу.
0–3 айлық нәрестелерде мидың нейрондарын сүзу тетіктері әлі толық жетілмеген. Электронды ойыншықтардың жоғары жиілікті, қисынсыз жарық сәулесі мен шуы баланың назар арналарын күштеп басып алады. Физиологияда мұны «сенсорлық шамадан тыс жүктеме» (Sensory Overload) деп атайды. Сондықтан да мұндай заттармен ойнағаннан кейін балалар жиі әбіржіп, жылап, әрең ұйықтап кетеді. Олардың миы сенсорлық деңгейде бір түрлі «заңсыз басып кіруді» бастан кешіп, әбден шаршап-шалдыққан.
Біз барлық ата-анаға осы кезеңде «бір сезім мүшесін тітіркендіру» тәсілін қолдануға шақырамыз. Мысалы, табиғи жарық пен көлеңкенің әсерінен баяу қозғалатын, қарама-қарсы ақ-қара түсті мобиль. Балаға назарын шоғырландыруды, көзімен қадағалауды және әлемді белсенді ашуды өз бетінше жаттықтыру қажет. Іштен шығатын осындай ізденіс — зейіннің алғашқы бүршігі.
Екінші сұрақ: «басып алу» қайдан пайда болады?
Сарапшыларды ең көп алаңдататыны — «тым лезде әрі арзан кері байланыс» ұсынатын электронды ойыншықтар.
Бала байқаусызда түймені басады да, ойыншық кенеттен Моцарттың симфониясын күмбірлетіп жібереді. Бұлшық ет еркі ояна бастаған, шамамен 3 айлық нәресте үшін бұл — нағыз бейберекеттік. Ол неге бір кішкентай қимыл осыншама алып тізбекті реакция тудыратынын түсіне алмайды.
Мұндай жағдайда бізге баланы «себеп-салдар байланыстарына» үйретіп жатырмыз сияқты көрінеді, ал шын мәнінде біз оның сенсорлық тітіркендіргіштерге сезімталдық «табалдырығын» ғана көтеріп жібереміз. Бір-ақ рет басқанда дыбыс шығатынына үйренген бала нақты дүниенің табиғи физикалық кері байланысына төзімін жоғалтады.
Монтессори философиясы физикалық шынайылықты баса көрсетеді. Сіз сәбиге табиғи ағаштан жасалған сылдырмақ бергенде, ол оны қаттырақ сілкісе — дыбыс тереңдей түседі; ақырын сілкісе — дыбыс сыңғырлай шығады. Осындай лезде болатын 1:1 физикалық байланыс оған алғашқы 90 күнде өзінің тұңғыш логикалық егемендігін орнатуға көмектеседі: «Бұл әлемді басқарып отырған — Мен».
Үшінші сұрақ: сәбидің назарын «басып алудан» қалай қорғаймыз?
AQYL MURA сарапшылары былай деп сенеді: қазіргі тәрбиеге жетіспейтіні — дыбыс емес, «үзіліс» (бос кеңістік).
0–3 ай кезеңі — «көру, есту және тактильді сезімді ояту» үшін алтын уақыт. Бұл кезеңде баланың естуіне ең маңызды дыбыстар — ата-ананың жұмсақ тынысы, терезе сыртындағы құстардың сайрауы, тіпті аударылып жатқан беттердің сыбдыры. Табиғи ырғағы бар осындай дыбыстар әлемге деген негізгі қауіпсіздік сезімін қалыптастыруға көмектеседі.
Синтетикалық электронды дауыстар баланы нәзік табиғи дыбыстарды ажырату қабілетінен айырады. Балалар бөлмесі пластик электронды шуға толғанда, сәби шынайылықты дәл қабылдау мүмкіндігінен айырылады. Тек орта тыныш әрі енжар күйде қалғанда ғана бала ойланып, сынап көретін белсенді бақылаушыға айналады.
AQYL MURA компаниясының басты ұстанымы — «Less is more» (Аз болғаны — көп). Біздің 0-ден 6 айға дейінгі зерттеу жиынтықтарымыз тек ағаш пен таза мақта сияқты табиғи тактильді қасиеттері бар материалдардан ғана жасалған. Бұл материалдарда «батарея қуаты» жоқ, бірақ олардың өзіндік температурасы, салмағы және фактурасы бар.
Өмірдің алғашқы 90 күнінде бала — бағдарламалық код енгізу қажет күрделі машина емес, топырақты жарып шығып келе жатқан дән.
Ең жақсы сыйлық баланың назарына билік жүргізуге тырысатын айқайлаған, жарқыраған пластик кесегі емес, оны алып жүретін, оны күтетін және оған өз қарқынымен осы әлемді ұстауға, тыңдауға әрі түсінуге мүмкіндік беретін табиғи туынды болуы тиіс.
Пікірлер: 0